مرۆڤ تەنیا ٤ ساڵ دەژی ئەگەر هەنگەکان نەمێنن.

بیهێنە بەر چاوت جیهانێک بەبێ ڕەنگ، بەبێ میوە، و لە کۆتاییدا بەبێ مرۆڤ. زۆرێک لە زانایانی بواری ژینگە دەڵێن ئەگەر هەنگەکان لەناو بچن، زنجیرەی خۆراکی مرۆڤ تووشی داڕمانێکی وا دەبێت کە مرۆڤەکان قڕیان دێت لە برسان. بەڵام بۆچی ئەم مێرووە بچووکە کلیلی مانەوەی ئێمەیە؟

کاتێک باس لە قەیرانی نەمانی هەنگ دەکەین، مێشکمان تەنها بۆ نەمانی هەنگوین و تامی شیرینی سەر سفرەکانمان دەچێت، بەڵام ڕاستییەکە زۆر لەوە مەترسیدارترە. هەنگەکان لە بەرهەمهێنانی ٧٠٪ی ئەو دانەوێڵە و ڕووەکانە کە مرۆڤ بۆ خۆراک بەکاریان دەهێنێ بەرپرسن. نەمانی هەنگ واتە نەمانی زۆربەی میوەکان، سەبزییەکان و تەنانەت ئەو خۆاردنانەی کە ئاژەڵە گۆشتخۆرەکانیش پشتی پێ دەبەستن. ئەوەی باسی دەکەین کێشەیەکی چکۆلەی ژینگەیی نییە، بەڵکو دەستپێکی تێکقرمانی و داڕمانی زنجیرەیی جیهانییە کە دەبێتە هۆی نەمانی خۆاردەمەنییەکان و بەتاڵبوونی فرۆشگاکان. دەبێتە هۆی دروستبوونی قەیرانێکی خۆارد و خۆراک کە مرۆڤایەتی پێشتر وێنەی نەدیوە. بە کورتی، بێ هەنگ، سیستەمی خۆراکی ئێمە وەک یاریی "دۆمینۆ" تێک دەقرمێ و هەرەس دەهێنێت.

بەبێ هەنگ، جیهان تووشی برسییەتییەکی جیهانی (Global Famine) دەبێت. تێچووی بەرهەمهێنانی خۆراک بە شێوەیەکی دەستکرد ئەوەندە گران دەبێت کە تەنها دەوڵەمەندەکان دەتوانن نان بخۆن. ئابووری جیهان دەرووخەێ و جەنگ لەسەر سەرچاوە ئاوییەکان و زەوییە کشتوکاڵییە کان دەست پێ دەکات.

تێچووی بەرهەمهێنانی خۆراک بە شێوەیەکی دەستکرد ئەوەندە گران دەبێت کە تەنها دەوڵەمەندەکان دەتوانن نان بخۆن.

مرۆڤ هەوڵی داوە ڕۆبۆتی بچووک و درۆن (Drones) دروست بکات بۆ توێ گوڵ بڵاو کردنەوە یان (Fertilizing) گوڵەکان، بەڵام هیچ تەکنەلۆژیایەک ناتوانێت جێگەی ملیۆنان هەنگ بگرێتەوە کە ڕۆژانە بەبێ ماندووبوون و بەبێ بەرامبەر کار دەکەن. هەنگەکان بەبێ ئەوەی بزانن، سیستەمی ئۆکسجین و خۆراکی هەموو جیهان ڕێک دەخەن.

مەکینەی گواستنەوەی ژیان

بەگوێرەی ڕاپۆرتە زانستییەکانی ڕێکخراوی خۆراک و کشتوکاڵی نەتەوە یەکگرتووەکان (FAO)، هەنگەکان بزوێنەری سەرەکین بۆ ڕاگرتنی هاوسەنگیی ژینگەیی. کاتێک هەنگێک لەسەر گوڵێک دەنیشێتەوە بۆ ئەوەی شیلەکەی بخوات، دەنکە هەڵاڵەکان بە قاچە موودارەکانیدا دەنووسێن. کاتێک دەچێتە سەر گوڵ یان دارێکی تر، ئەو هەڵاڵانە دەگوازێتەوە و دەبێتە هۆی دروستبوونی تۆو و میوە.

بەپێی توێژینەوەیەکی گۆڤاری زانستی Nature، بەبێ ئەم پرۆسەیە، نزیکەی یەک لەسەر سێی ئەو خواردنانەی ڕۆژانە دەیانخۆین ون دەبن. سێو، بادەم، شلیک، قاوە و تەنانەت لۆکەش، هەموویان قەرزاری ماندووبوونی ئەم بوونەوەرە بچووکانەن.

بایۆلۆژیایەکی سەیر و سەمەرە: کۆمەڵگەی نموونەیی

هەنگەکان ئەندامی کۆمەڵگەیەکن کە بە "Superorganism" ناسراوە. لە ناو یەک شانەدا، هەزاران هەنگ بە هەماهەنگییەکی بێوێنە کار دەکەن کە هیچ سیستەمێکی دیکە ناگاتە ئاستی:

• شاژن: تەنها یەک دانەیە و بەرپرسی زاوزێیە.

• کرێکارەکان (مێینە): هەموو کارە قورسەکان دەکەن؛ لە پاککردنەوەی شانە تا پاراستنی و کۆکردنەوەی خواردن.

• نێرەکان: ئەرکیان تەنها جووتبوون لەگەڵ شاژنە.

بۆچی ژیانی ئێمە بەستراوەتەوە بە ژیانی ئەوانەوە؟

بەگوێرەی ڕاپۆرتی ساڵانەی IPBES، ئەگەر هەنگەکان لەناو بچن، تەنها هەنگوین ون نابێت، بەڵکو تەواوی "زنجیرەی خۆراک" (Food Chain) تێکدەچێت. زۆرێک لە ئاژەڵەکان کە بە ڕووەک و میوە دەژین، خواردنیان نامێنێت.کە لە کۆتاییدا بەپێی پێشبینییەکانی ناوەندی توێژینەوەی کشتوکاڵی جیهانی، دەبێتە هۆی گرانبوونی نرخەکان و دروستبوونی برسییەتییەکی سەرتاسەری.

مەترسییەکانی سەر هەنگ و ئەرکی ئێمە

بەپێی ئامارە فەرمییەکانی یەکێتی نێودەوڵەتی بۆ پاراستنی سروشت (IUCN)، جیهان ڕووبەڕووی دیاردەیەکی نامۆ بووەتەوە بە ناوی "کۆنیشانەی داڕمانی کۆلۆنییەکان" (Colony Collapse Disorder). ئەم بوونەوەرە پیرۆزانە بەهۆی کۆمەڵێک هۆکاری دەستکردی مرۆییەوە لەبەردەم هەڕەشەی جددی نەماندان، کە گرنگترینیان ئەمانەن:

• کیمیابارانکردنی ژینگە: بەکارهێنانی دەرمانی قڕکەری جۆری نیۆنیکۆتینۆیدس (Neonicotinoids) وەک ژەهرێکی کوشندە وایە؛ ئەم ماددانە کاریگەری ڕاستەوخۆ دەکەنە سەر کۆئەندامی دەماری هەنگ، دەبنە هۆی تێکچوونی سیستەمی "بەرەوڕووبوونەوە" و وا دەکەن هەنگەکە ڕێگای گەڕانەوە بۆ شانەکەی ون بکات و لە کۆتاییدا لە برسان بمرێت.

• گۆڕانی کەشوهەوا: تێکچوونی وەرزەکان وا دەکات گوڵەکان زووتر یان درەنگتر لە کاتی ئاسایی خۆیان بپشکون، ئەمەش وای کردووە خشتەی کاتیی هەنگەکان و تەمەنی گوڵەکان یەک نەگرێتەوە و سەرچاوەی خۆراکیان کەم ببێتەوە.

• نەمانی شۆنی گۆنجاو بۆ ژیان (Habitat Loss): گۆڕینی زەوییە کشتوکاڵییە دەوڵەمەندەکان بۆ پڕۆژەی نیشتەجێبوون و کەمبوونەوەی گوڵە کێوییەکان، وای کردووە هەنگەکان لە شوێنی نیشتەجێبوونی سروشتیی خۆیان بێبەش بن.

ئەرکی ئێمە: چۆن ببینە پارێزەریان؟

پسپۆڕانی ژینگە جەخت دەکەنەوە کە هێشتا کات ماوە بۆ ڕزگارکردنی هەنگەکان، و ئەمەش بە چەند هەنگاوێکی سادە بەڵام کاریگەر دەست پێ دەکات:

1. دروستکردنی باخچەی گوڵ: تەنانەت ئەگەر تەنها باڵکۆنێکی بچووکت هەبێت، چاندنی گوڵی جۆراوجۆر و ڕەسەن کە لە وەرزە جیاوازەکاندا دەپشکون، دەبێتە هۆی دابینکردنی "سەرچاوەیەکی ژیان" بۆ هەنگەکان. هەوڵ بدە ئەو گوڵانە بچێنیت کە ڕەنگیان گەشە (وەک شین، زەرد و مۆر) چونکە سەرنجی هەنگەکان ڕادەکێشن.

1. بایکۆتکردنی قڕکەرە کیمیاییەکان: لە باخچە و باغەکەت پەنا بۆ چارەسەری سروشتی ببە. بەکارهێنانی دەرمانی کیمیایی نەک تەنها هەنگەکان دەکوژێت، بەڵکو دەچێتە ناو زنجیرەی خۆراکی مرۆڤیشەوە.

2. دابینکردنی سەرچاوەی ئاو (Bee Waterer): لە ڕۆژە گەرمەکانی هاویندا، هەنگەکان پێویستییەکی زۆریان بە ئاو هەیە. قاپێکی قووڵ کە کەمێک بەردی تێدا بێت (بۆ ئەوەی هەنگەکە لەسەری بنیشێتەوە و نەخنکێت) لە باخچەکەت دابنێ، ئەمە ژیانی هەزاران هەنگ ڕزگار دەکات.

3. پاڵپشتی هەنگەوانی ناوخۆیی: کڕینی هەنگوینی ناوخۆیی و ڕەسەن، باشترین هاوکارییە بۆ ئەو کەسانەی خەریکی بەخێوکردنی هەنگن. ئەمە هانیان دەدات کۆلۆنیی زیاتر دروست بکەن و پارێزگاری لە جۆرە ناوخۆییەکانی هەنگ بکەن کە لەگەڵ ژینگەی کوردستاندا گونجاون.

دوا وتە: هەنگەکان داوای مووچە و سوپاسمان لێ ناکەن؛ تەنها ئەوەیان دەوێت ژینگەیەکی سەلامەتیان بۆ جێ بهێڵین. کاتێک تۆ گوڵێک دەچێنیت، لە ڕاستیدا هەنگاوێکی گەورەت ناوە بۆ ڕێگریکردن لەو برسییەتییە جیهانییەی کە زاناکان هۆشداریی لێ دەدەن.