محەمەد ئەوراز، شاخەوانی ناوداری کورد

دیاکۆ گەرمیانی
May 5
7 min read

چیاکان لە مێژووی دوور و درێژی گەلی کورددا وەک پەناگە، شوناس و هاوڕێەکی دێرین سەیر کراون کە لە هەموو قۆناغە سەختەکاندا کورد پشتی پێ بەستووە. لە نێو ئەم پیوەندییە ڕۆحی و مێژووییەدا، کەسایەتییەک هەڵکەوت کە توانی ئەم هاوڕێیەتییە بەرەو ئاستێکی جیهانی ببات و ناوی کورد لە بەرزترین لوتکەکانی سەر زەویدا تۆمار بکات. محەمەد ئەوراز. محەمەد ئەوراز وەرزشوانێکی بەتوانا و هێمای ئیرادە و خۆڕاگری لە ناو شاخەوانانی کورد دایە بەتایبەت کوردانی ڕۆژهەڵات. لەم ڕاپۆرتەدا بە وردی تیشک دەخەینیە سەر ژیانی ئەم شاخەوانە. لە ڕەگ و ڕیشەی خێزانەکەیەوە تا ئەوکاتەی دەگاتە لووتکەی ئێڤێرێست و کۆتایییە تراژیدییەکەی ژیانی لە چیای گاشربروومی پاکستان.

بەشی یەکەم: بنەماڵە و ژینگەی سیاسی و کۆمەڵایەتی

محەمەد ئەوراز لە ١٥ی ئەیلوولی ساڵی ١٩٦٩ لە شاری نەغەدەی ڕۆژهەڵاتی کوردستان لەدایک بووە. هاتنە دنیای ئەو لە کاتێکدا بوو کە مێژووی هاوچەرخی ناوچەکە لە نێو گۆڕانکارییەکی سیاسیی قووڵدا بوو. بنەماڵەی ئەوراز بنەماڵەیەکی تێکۆشەر و نیشتمانپەروەر بوون، کە هەر لە سەرەتای ژیانی محەمەدەوە ڕووبەڕووی چەرمەسەری و گوشاری سیاسی بوونەتەوە. باوکی، حاج ئەحمەدی ئەوراز، کەسایەتییەکی ناسراوی ناوچەکە بوو، لە کاتی لەدایکبوونی محەمەددا بەهۆی چالاکییە سیاسییەکانییەوە لە بەندیخانەی بەناوبانگی "فەلەک ئەفلاک" لە شاری خوڕەم ئاوای لوڕستان دەستبەسەر بوو. ئەم زیندانە یەکێکە لە بەسامترین بەندیخانەکانی ئێران، وەک هێمایەکە بۆ سەرکوتکردنی دەنگە ئازادیخوازەکان.

دوای ئازادبوونی باوکی، بنەماڵەکەیان ڕووبەڕووی سزایەکی تر بوونەوە کە ئەویش دوورخستنەوە (نەفی) بوو بۆ شارستانی کاشمەر لە پارێزگای خۆراسان. محەمەد سێ ساڵی یەکەمی تەمەنی لەم غوربەتەدا بەسەر برد. ئەم ئەزموونە لە تەمەنێکی زۆر بچووکدا، دەکرێ کاریگەری لەسەر پێکهاتەی دەروونی ئەو دروست کردبێ و هەستی غەریبی و پێویستیی گەڕانەوە بۆ زێدی باو و باپیرانی لە ناخیدا چاندبێ. لە ساڵی ١٩٧٢دا بنەماڵەکەی گەڕانەوە بۆ نەغەدە، و لەوێ بوو کە محەمەد یەکەم پیوەندیی ڕاستەوخۆی لەگەڵ کێوەکانی دەوروبەری شارەکەی وەک "سوڵتان یاقووب" دروست کرد.

محەمەد لە خێزانێکی قەرەباڵغدا گەورە بوو، ئەو منداڵی حەوتەمی خێزانەکە بوو و خاوەنی پێنج خوشک و دوو برا بوو. ئەم جۆرە ژینگەیە وای لێ کرد زوو فێری کار و بەرپرسیارێتی بێت. خوێندنی سەرەتایی، ناوەندی و ئامادەیی لە قوتابخانەکانی نەغەدە تەواو کرد. لە ساڵی ١٩٨٧دا توانی دیپلۆمی خۆی لە بواری ئابووری و زانستە کۆمەڵایەتییەکاندا وەربگرێت، بەڵام خولیای ڕاستەقینەی ئەو لە شوێنێکی تر بوو.

قۆناغەکانی خوێندن و بڕوانامەکان	ساڵ	شوێن
وەرگرتنی دیپلۆمی ئابووری کۆمەڵایەتی	١٩٨٧	نەغەدە
خزمەتی سەربازی	١٩٨٨-١٩٩٠	-
وەرگرتن لە زانکۆ (پەروەردەی وەرزشی)	١٩٩٤	زانکۆی ورمێ
وەرگرتنی بڕوانامەی ماستەر	٢٠٠٠	زانکۆی ورمێ
بڕوانامەی ڕاهێنەری پلە یەک	١٩٩٩	فیدراسیۆنی شاخەوانی

بەشی دووەم: دەسپێکی پیشەیی و دامەزراندنی گرووپە شاخەوانییەکان

دوای تەواوکردنی قۆناغی ئامادەیی و خزمەتی سەربازی، محەمەد ئەوراز بە شێوەیەکی جدیتر ڕووی لە وەرزشی شاخەوانی کرد. لە ساڵی ١٩٨٨دا، وەک یەکەم هەنگاو، گرووپی شاخەوانی "قەندیل"ی لە شاری نەغەدە دامەزراند. هەڵبژاردنی ناوی قەندیل بۆ ئەم گرووپە تەنیا ناوێکی جوگرافی نەبوو، بەڵکو ئاماژەیەکی ڕوون بوو بۆ گرێدراوی ئەو بە چیاکانی کوردستان و ئەو هێما سیاسی و کلتوورییانەی کە ئەو چیایە هەیەتی. دواتر، چالاکییەکانی لە نێو گرووپی شاخەوانی "سامرەند"دا درێژە پێدا، کە ناوەندێکی تری کۆکەرەوەی شاخەوانانی ناوچەکە بوو.

ئەوراز هەوڵی دەدا شاخەوانی وەک زانست و هونەرێک ببینێت. لە ساڵی ١٩٩٤دا، بە هاوکاریی ژمارەیەک لە شاخەوانە دێرینەکانی نەغەدە، "ناوەندی شاخەوانانی نەغەدە"ی دامەزراند. ئەم ناوەندە بوو بە قوتابخانەیەک بۆ پێگەیاندنی دەیان شاخەوانی تر کە دواتر لە ئاستی نێودەوڵەتیدا درەوشانەوە. لە هەمان ساڵدا، ئەوراز بڕیاری دا خوێندنی زانکۆ لە بەشی پەروەردەی وەرزشی دەست پێ بکات تا بتوانێت تواناکانی خۆی لەسەر بنەمای زانستی بونیاد بنێت.

سەرکەوتنەکانی ئەوراز لە ناوخۆی وڵاتدا وای کرد کە زوو سەرنجی فیدراسیۆنی شاخەوانی بۆ لای خۆی ڕابکێشێت. لە ساڵی ١٩٩٧دا بۆ یەکەمجار بانگهێشتی تیمی نەتەوەیی کرا بۆ سەرکەوتن بەسەر لوتکەی "راکاپوشی" لە وڵاتی پاکستان کە بەرزییەکەی ٧٧٨٨ مەترە. ئەم گەشتە یەکەم ئەزموونی ئەو بوو لە چیاکانی هیمالیا و کاراکۆروم، و توانی بە سەرکەوتوویی تاقی کردنەوەکە ببڕێت. ئەم سەرکەوتنە دەرگای بۆ کردەوە تا وەک ئەندامێکی سەرەکی تیمی نەتەوەیی بۆ گەشتە مێژووییەکەی ئێڤێرێست هەڵبژێردرێت.

بەشی سێیەم: داستانی ئێڤێرێست و لوتکەکانی تری جیهان

ساڵی ١٩٩٨ بۆ محەمەد ئەوراز و مێژووی شاخەوانیی ناوچەکە وەرچەرخانێکی گەورە بوو. تیمی شاخەوانی ئێران بڕیاری دا گەشتێک بۆ سەرکەوتن بەسەر بەرزترین لوتکەی جیهان، چیای ئێڤێرێست (٨٨٤٨ مەتر)، ئەنجام بدات. ئەوراز یەکێک بوو لەو چوار شاخەوانەی کە توانییان لە ڕێکەوتی ١٩ی ئایاری ١٩٩٨دا پێ بخەنە سەر لوتکەی جیهان. ئەم دەستکەوتە محەمەد ئەورازی وەک یەکەم شاخەوانی کورد و یەکەم شاخەوانی موسڵمان لە جیهاندا ناساند کە گەیشتبێتە لوتکەی ئێڤێرێست.

"من لە چیاکانی قەندیلی کوردستاندا پەروەردە بووم، بۆیە توانیم ئێڤێرێست ببەزێنم".

ئەم سەرکەوتنە لە ڕووی کلتووری و نەتەوەیییەوە واتایەکی قووڵی هەبوو. ئەوراز لە کاتی گەڕانەوەیدا لە وتەیەکی مێژووییدا وتی: "من لە چیاکانی قەندیلی کوردستاندا پەروەردە بووم، بۆیە توانیم ئێڤێرێست ببەزێنم". ئەم ڕستەیە تەنیا ستایشێکی چیاکانی کوردستان نەبوو، بەڵکو گوزارشت بوو لەوەی کە ئیرادەی ئەو لە ڕەگ و ڕیشەی نیشتمانەکەیەوە سەرچاوەی گرتووە.

سەرکەوتنەکانی ئەوراز دوای ئێڤێرێست نەوەستان. ئەو بوو بە شاخەوانێکی بەردەوام و لە نێوان ساڵانی ١٩٩٩ تا ٢٠٠٢ توانی چەندین لوتکەی تری سه‌روو هەشت هەزار مەتری بەبێ بەکارهێنانی کەپسوولی ئۆکسجین ببەزێنێت. ئەمە لە جیهانی شاخەوانیدا وەک بەرزترین ئاستی لێهاتوویی و ئیرادە سەیر دەکرێت.

لوتکە جیهانییەکانی محەمەد ئەوراز	بەرزی (مەتر)	ساڵ	وڵات
راکاپوشی	٧٧٨٨	١٩٩٧	پاکستان
ئێڤێرێست	٨٨٤٨	١٩٩٨	نیپاڵ
چۆ ئۆیۆ	٨٢٠١	٢٠٠٠	نیپاڵ
شیشا پانگما	٨٠١٢	٢٠٠٠	چین
ماکالوو	٨٤٦٣	٢٠٠١	نیپاڵ
ئارارات (ئاگری)	٥١٣٧	٢٠٠١	تورکیا
لۆتسێ	٨٥١٦	٢٠٠٢	نیپاڵ
گاشێربرووم ١ (تا ٧٩٠٠م)	٨٠٦٨	٢٠٠٣	پاکستان

فەلسەفەی شاخەوانی بێ ئۆکسجین

سەرکەوتن بۆ لوتکە بەرزەکان بەبێ ئۆکسجینی دەستکرد، گەورەترین مەترسییە کە شاخەوانان ڕووبەڕووی دەبنەوە. لە بەرزایی سه‌روو ٨٠٠٠ مەتردا، کە بە "ناوچەی مردن" (Death Zone) دەناسرێت، پەستانی هەوا زۆر کەم دەبێتەوە و ڕێژەی ئۆکسجین ناگاتە یەک لەسەر سێی ئاستی دەریا. ئەم دۆخە دەبێتە هۆی تێکچوونی سیستەمی کۆئەندامی دەمار و هەناسەدان.

کاتێک شاخەوانێک وەک ئەوراز بڕیار دەدات بەبێ ئۆکسجین سەرکەوێت، واتای وایە جەستەی ئەو توانیویەتی لەگەڵ نزمترین ئاستی ووزەدا بگونجێت. ئەمە نەک تەنیا توانای جەستەیی، بەڵکو فەلسەفەیەکی تایبەتی ئەوراز بوو کە بڕوای بە "پاکژیی سەرکەوتن" هەبوو، واتە بەبێ یارمەتیی دەرەکی و بە تەنیا بە هێزی سروشتیی مرۆڤ ڕووبەڕووی مەزنترین دیاردەکانی سروشت ببێتەوە.

بەشی چوارەم: گاشێربرووم و کۆچی دوایی

لە هاوینی ساڵی ٢٠٠٣دا، محەمەد ئەوراز وەک هەمیشە و بە ورەیەکی بەرزەوە، بەرەو وڵاتی پاکستان بەڕێکەوت تا لوتکەی "گاشێربرووم ١" ببەزێنێت کە بەرزییەکەی ٨٠٦٨ مەترە. ئەم چیایە بە یەکێک لە سەخترین و مەترسیدارترین چیاکانی جیهان دادەنرێت. لەم گەشتەدا، شاخەوانێکی تری کوردی لێهاتوو بە ناوی "موقبڵ هۆنەرپەژووه" هاوڕێی بوو.

لە کاتی سەرکەوتندا و کاتێک تەنیا چەند سەد مەترێکیان مابوو بگەنە لوتکە (لە بەرزایی ٧٩٠٠ مەتر)، ڕنوویەکی بەفری (هەرەس) بەهێز ڕوویدا. محەمەد و موقبڵ کەوتنە ژێر ڕنووەکە و بە داوێنی چیاکەدا نزیکەی ٦٠٠ مەتر خشانە خوارەوە. موقبڵ بە شێوەیەکی سەرسوڕهێنەر ڕزگاری بوو، بەڵام محەمەد بە سەختی بریندار بوو .

هاوڕێکانی توانییان بیهێننە خوارەوە بۆ کەمپی سەرەکی و پاشان بە کۆپتەر گوازرایەوە بۆ نەخۆشخانەی "شفا" لە شاری ئیسلام ئاباد. محەمەد بۆ ماوەی بیست ڕۆژ لە نێوان مان و نەماندا بوو. هەموو کوردستان و جیهانی شاخەوانی لەو ماوەیەدا چاویان لە هەواڵەکانی ئیسلام ئاباد بوو. سەرەڕای هەوڵی بێوچانی تیمە پزیشکییەکان، دواجار لە ڕێکەوتی ٧ی ئەیلوولی ٢٠٠٣دا، دڵی ئەم پاڵەوانە گەورەیە لە لێدان کەوت.

عوزرا هونەرپەژوو لە ناو کتێبی <بەرەو هەرمان>دا کە کۆی بیرەوەرییەکانی خۆا لێخۆشبوو موقبیل هونەرپەژوویە، ئەو ڕووداوە بە وردی دەگێرێتەوە و لە ئاڵقەی ٦ی پۆدکاستی هەوارگەدا کە تایبەت بە محەمەدی ئەورازە ئەو تۆمار کراوە و دەتوانن گوێبیسی بن.

کڕۆنۆلۆژیای ڕووداوی گاشێربرووم	ڕێکەوت / کات	تێبینییەکان
ڕوودانی ڕنووی بەفر (هەرەس)	ئابی ٢٠٠٣	لە بەرزایی ٧٩٠٠ مەتری
گواستنەوە بۆ نەخۆشخانەی شفا	پاش ڕووداوەکە	لە شاری ئیسلام ئاباد، پاکستان
ماوەی بێهۆشی و چارەسەر	٢٠ ڕۆژ	ململانێی سەخت لەگەڵ برینەکان
کاتی کۆچی دوایی	٧ی ئەیلوولی ٢٠٠٣	لە تەمەنی ٣٤ ساڵیدا
گواستنەوەی تەرم بۆ کوردستان	١١ی ئەیلوولی ٢٠٠٣	لە ڕێگەی تارانەوە بۆ نەغەدە

بەشی پێنجەم: مەراسیمی ماڵاوایی و سپاردنی بە خاک

هەواڵی کۆچی دوایی محەمەد ئەوراز هەموو کوردستانی هەژاند. کاتێک تەرمەکەی گەیشتەوە شاری نەغەدە، ئەو شارە بوو بە مەیدانێکی گەورەی نیشتمانی. هەزاران کەس لە سەرانسەری کوردستان و ئێرانەوە بۆ بەشداریکردن لە مەراسیمی بەخاکسپاردنی هاتبوون. ئەمە تەنیا مەراسیمێکی پرسە نەبوو، بەڵکو نیشاندانی یەکگرتوویی و ڕێزگرتن بوو لە قارەمانێک کە ناوی نەتەوەکەی بەرز کردبووەوە.

محەمەد ئەوراز پێشتر وەسیەتی کردبوو کە ئەگەر لە چیا گیانی لەدەست دا، لە داوێنی کێوی "سوڵتان یاقووب" بنێژرێت، کە ئەو کێوەیە یەکەم هەنگاوەکانی شاخەوانیی لێوە دەست پێ کردبوو. تەرمەکەی لە نێو ئاپۆرای جەماوەردا و بە بەرزکردنەوەی ئاڵای کوردستان و وێنەکانی، بە خاکی نیشتمان سپێردرا. مەزارەکەی لە کێوی سوڵتان یاقووب ئێستا بووەتە شوێنێکی پیرۆز بۆ شاخەوانان و هەموو ساڵێک لە یادی کۆچی دواییدا، سەدان کەس ڕووی تێ دەکەن بۆ نوێکردنەوەی بەڵێنی وەفاداری.

بەشی شەشەم: کاریگەریی کلتووری و ناسنامەیی

محەمەد ئەوراز نەک تەنیا لە ژیانیدا، بەڵکو دوای مردنیشی بوو بە ئیلهامبەخشی لاوانی کورد. مەرگی ئەو هەستی نەتەوەیی و کوردایەتیی لە ناوچەکەدا بەهێزتر کرد. ئەو نیشانی دا کە وەرزش دەتوانێت ببێتە زمانێکی نێودەوڵەتی بۆ ناساندنی ستەم و ئیرادەی نەتەوەیەک.

ئەوراز لە ئەدەبیات و هونەردا

چەندین بەرهەمی هونەری لەسەر ژیانی ئەوراز دروست کراون. دەرهێنەری کورد ئیبراهیم سەعیدی بەڵگەفیلمێکی بە ناوی "دوایین هەنگاو بەرەو ئاسمان" بەرهەم هێناوە کە وردەکاریی ژیان و سەرکەوتنەکانی دەگێڕێتەوە. هەروەها لە شاری سنە، پەیکەرێکی گەورە و شکۆداری محەمەد ئەوراز لە داوێنی کێوی "ئاوێەر" دانراوە کە لە لایەن پەیکەرسازی ناسراو "هادی زیائەدینی" دروست کراوە. ئەم پەیکەرە ڕۆژانە سڵاو لە هەزاران شاخەوان دەکات و یادی قارەمانەکە زیندوو دەهێڵێتەوە.

لە ڕووی ئەدەبییەوە، چەندین شاعیری کورد هۆنراوەیان بۆ ئەو نووسیوە . مەرگی ئەوراز بوو بە سەرباسی زۆربەی گۆڤار و ڕۆژنامە کوردییەکان .

میراتی شاخەوانی و ناسنامەی نەتەوەیی

سەرکەوتنی ئەوراز بۆ لوتکەی ئێڤێرێست، متمانەی بەخۆبوونی بۆ شاخەوانانی کورد گەڕاندەوە. ئێستا لە زۆربەی شارەکانی کوردستان، گرووپی شاخەوانی بە ناوی "ئەوراز" یان "قەندیل" و "سامرەند" هەن کە درێژەپێدەری ڕێبازی ئەون. ئەو توانی پێناسەی شاخەوانی لە وەرزشێکی سادەوە بگۆڕێت بۆ چالاکییەکی شوناسخوازانە.

محەمەد ئەوراز لە تەمەنی ٣٤ ساڵیدا کۆچی دوایی کرد، بەڵام ئەو تەمەنە کورتەی پڕ بوو لە مانا و شانازی. ئەو نیشانی دا کە مرۆڤ دەتوانێت لە نێو زیندان و ئاوارەیی و هەژارییەوە دەست پێ بکات و بگاتە بەرزترین لووتکەکانی جیهان. ژیانی ئەو وانەیەکە بۆ هەموو ئەو کەسانەی کە خەونی گەورەیان هەیە و لە ڕێگای گەیشتن بە خەونەکانیاندا ناترسن لە ڕووبەڕووبوونەوەی مەرگ. محەمەد ئەوراز نە مردووە و نە لەبیر دەچێت، چونکە ئەو بووەتە بەشێک لە مێژووی نەتەوەیەک.

گالێری وێنەکانی محەمەد ئەوراز

Sources: Wikipedia (Sorani Kurdish): Comprehensive biography and timeline of his mountaineering career.

Kurdshop: Detailed articles on his Kurdish identity, early life, and his famous philosophy regarding the connection between Mount Qandil and Everest.
Zaniary (Kurdish Encyclopedia): Information on his education at Urmia University, the founding of local mountaineering groups, and technical details of the Gasherbrum incident.
Hyperallergic: Documentation of his cultural legacy, specifically the monumental sculpture dedicated to him in Sanandaj.
Tehran Times: Reports on his passing in Islamabad and his status as a national hero.
Mehr News Agency: Information regarding his record-breaking climbs and the documentary film dedicated to his life.
PUKmedia: Details on the film "Last Step Toward the Sky" and his professional impact on Kurdish filmmaking.
Decovel and Chiasop: Lists of his successful summits of 8,000-meter peaks and his professional certifications.
Wikipedia (English): International perspective on his 1998 Everest summit and the 2003 tragedy.
Tebyan: Coverage of his burial at the Sultan Yaqub mountain in Naqadeh.