تەنیا ٢ خۆلەک لە ناو سروشتدا بوون ، مێشکت چ لێ دەکات؟

دەرکەوتووە کە سەرسامی دەتوانێت کاریگەرییەکی بەرچاوی لەسەر تەندروستی دەروونی، خۆشبەختی و گرنگیدانی گشتیمان بە سروشت و ژینگە هەبێت.

توێژینەوەیەکی نوێ کە لەلایەن توێژەرانی زانکۆی کالیفۆرنیا لە ئیرڤاین (UC Irvine) بڵاوکراوەتەوە، کاریگەرییەکانی سەرسام بوون لە سروشتی لە ماوەی دەستپێشخەرییەکی دوو ساڵەدا پشکنیوە. توێژەران حەوت توێژینەوەی مەیدانییان بۆ ١,٠٠٠ بەشداربوو ڕێکخستووە، کە تێیدا شاخەوانی، کایاکێن (بەلەمەوانی) و سەردانی دیمەنە سەرنجڕاکێشەکانیان لە دەریاچەی تاهۆ (Lake Tahoe) کردووە. (توێژینەوەکە بە هاوبەشی لەگەڵ بەشی گەشتیاری دەریاچەی تاهۆ ئەنجامدراوە.) دواتر توێژەران لە هەر بەشداربوویەکیان پرسیوە کە چۆن کات ڕابواردن لە ناو سروشتدا کاریگەری لەسەر هەستی سەرسامی و خۆشبەختییان هەبووە.

توێژەران بۆیان دەرکەوتووە کە تەنها دوای دوو خولەک، بەشداربووان باسیان لە زیادبوونی ٣٣ لەسەدی خۆشبەختی و ٧٠ لەسەدی سەرسامی کردووە. توێژینەوە سەرەتاییەکانی مەیدانییەکە هەروەها ئاماژەیان بەوە کردووە کە چالاکییە ئاوییەکان دەتوانن دڵەڕاوکێ بە ڕێژەی حەوت لەسەد کەم بکەنەوە، شاخەوانی دەتوانێت وات لێ بکات بە ڕێژەی نۆ لەسەد هەست بە ئارامی و نوێبوونەوەی وزە بکەیت، و تەنها تێڕامان لە دیمەنێکی جوان بۆ ماوەی دوو خولەک دەتوانێت ڕەزامەندیی دەروونی بە ڕێژەی ٣٧ لەسەد زیاد بکات. دۆزینەوە سەرەتاییەکان هەروەها پێشنیاری ئەوە دەکەن کە ئەم ئەزموونانە پەیوەندیی مرۆڤ بە سروشتەوە گەشە پێ دەدەن: "دڵسۆزیی ژینگەیی" (Environmental stewardship) بە ڕێژەی ٢٠ لەسەد زیادی کرد دوای ئەوەی بەشداربووان ئەزموونی سەرسامییان کرد.

شیکردنەوەی چەمکی سەرسامی (Awe) لە چوارچێوەی زمانەوانیی کوردیدا

وەرگێڕانی چەمکی سەرسامی یان وشەی ئینگلیسی"Awe" بۆ زمانی کوردی سۆرانی لە بواری دەروونناسیی زمانەوانیدا بابەتێکی سرنجڕاکێشە. لە فەرهەنگە گشتییەکاندا زۆرجار وەک "ترس و شکۆ" یان "سەرسوڕمانێکی ئاوێتە بە ترس" پێناسە دەکرێت، بەڵام لە تێکستە دەروونناسییە هاوچەرخەکاندا، مەبەست لێی ئەو حاڵەتە فیکری و سۆزدارییەیە کە کاتێک مرۆڤ شتێک دەبینێت یان ئەزموون دەکات کە لە چوارچێوەی تێگەیشتنی ئاسایی ئەو گەورەترە.

لە زمانی کوردیدا چەندین هاوتا بۆ ئەم چەمکە پێشنیار کراون، بەڵام هەر دانەیەکیان ڕەهەندێکی جیاواز دەپێکێت: ١. سەرسامی: ئەم وشەیە زیاتر لایەنی ئەرێنی و مۆتالبوونی تێدایە و لەم توێژینەوەیەدا وەک هاوتای سەرەکی بەکارهاتووە چونکە لەگەڵ چەمکی "Happiness" (خۆشبەختی)دا دەگونجێت. ٢. حەپەسان: ئەمە زیاتر بۆ ساتەوەختی شۆکبوونی کاتی بەکاردێت کە لەوانەیە لایەنی نەرێنیشی تێدا بێت. ٣. ڕامان: ئاماژەیە بۆ قۆناغی دوای سەرسامی، کە تێیدا مرۆڤ دەست دەکات بە بیرکردنەوە لە مەزنیی ئەو دیاردەیەی دەیبینێت.

لە توێژینەوەیەکدا کە لەسەر زمانە کوردییەکان ئەنجامدراوە، ئاماژە بەوە کراوە کە وشەی "سەرسامی" لە دۆخی زانستیدا باشتر دەتوانێت گوزارشت لەو "گۆڕانکارییە لە سەرنج" (Shift in attention) بکات کە پۆڵ پیف (Paul Piff)، دکتۆرا و پڕۆفیسۆری یاریدەدەری دەروونناسی و توێژەری سەرەکی توێژینەوەکە باسی لێوە دەکات.

شیکردنەوەی ئاماری و داتاکانی توێژینەوەکەی UC Irvine

توێژینەوەکەی زانکۆی کالیفۆرنیا لە ئیرڤاین، کە بە بەشداری ١,٠٠٠ کەس و لە ماوەی دوو ساڵدا ئەنجامدراوە، داتایەکی یەکلاکەرەوە دەخاتە ڕوو لەسەر پەیوەندیی نێوان کات، ژینگە و گۆڕانکارییە دەروونییەکان. ئەم گۆڕانکارییە خێرایە لە ماوەیەکی کەمدا نیشانەی ئەوەیە کە مێشکی مرۆڤ سیستمێکی زۆر هەستیاری هەیە بۆ وەرگرتنی "ئیلهامی ژینگەیی". لە خشتەی خوارەوەدا، وردەکاریی کاریگەرییەکان بەپێی جۆری چالاکی و گۆڕانکارییە دەروونییەکان ڕیزبەند کراون:

جۆری چالاکی/ئەزموون	گۆڕانکاری لە باری دەروونی	ڕێژەی سەدی (%)	تێبینی
تێڕامان لە دیمەن (٢ خولەک)	زیادبوونی سەرسامی (Awe)	٧٠%	بەرزترین ڕێژەی گۆڕانکاری
تێڕامان لە دیمەن (٢ خولەک)	زیادبوونی ڕەزامەندی (Contentment)	٣٧%	هەستی ئاسوودەیی ناوەکی
تێڕامان لە دیمەن (٢ خولەک)	زیادبوونی خۆشبەختی	٣٣%	خۆشبەختیی کاتی و دەستبەجێ
چالاکییە ئاوییەکان	کەمبوونەوەی دڵەڕاوکێ (Anxiety)	٧%	کاریگەریی هێورکەرەوەی ئاو
شاخەوانی (Hiking)	ئارامی و نوێبوونەوەی وزە	٩%	تێکەڵەیەک لە چالاکی جەستەیی و دەروونی
گشتی (دوای ئەزموونی سەرسامی)	دڵسۆزیی ژینگەیی	٢٠%	ئامادەیی بۆ پاراستنی ژینگە

ئەم داتایانە ئەوە دەسەلمێنن کە سەرسامی تەنها هەستێکی "جوان" نییە، بەڵکو میکانیزمێکی بایۆلۆژی و دەروونییە کە مرۆڤ هان دەدات بۆ "ڕەفتاری کۆمەڵایەتیی ئەرێنی" (Pro-social behavior) و بەرپرسیارێتی بەرامبەر بە هەسارەکە.

وەرگێڕانی چەمکی "Subjective Well-being" (SWB) بۆ کوردی سۆرانی

لە توێژینەوەیەکدا کە لەسەر پەنابەرانی کورد لە ئوسترالیا ئەنجامدراوە، زاراوەی "Subjective Well-being" وەک "خۆشبەختیی خودی" یان "ڕەزامەندیی کەسی لە ژیان" وەرگێڕدراوە. ئەم چەمکە لە سۆرانییدا کێشەی ئەوەی هەیە کە زۆرجار لەگەڵ "تەندروستیی دەروونی" (Mental Health) تێکەڵ دەکرێت. بەڵام وەک لە توێژینەوەکەی Abigail Wise ئاماژەی پێکراوە، SWB لایەنێکی فراوانترە کە هەستە ئەرێنییەکان و ڕەزامەندیی گشتی دەگرێتەوە.

ئامرازەکانی پێوانەکردن لە وەرگێڕاندا

بۆ گواستنەوەی ئەم چەمکە بۆ ناو فەرهەنگی کوردی، توێژەران سوودیان لە چەند پێوەرێک وەرگرتووە کە لە تێکستە وەرگێڕدراوەکانی تریشدا دەبینرێن:

• پێوەری تێکڕای خۆشبەختی (PWI): کە بوارەکانی وەک ستانداردی ژیان، تەندروستی، و پەیوەندییە کەسییەکان دەگرێتەوە.

• پێوەری کێسلەر-١٠ (K-10): بۆ پێوانەکردنی دڵەڕاوکێ و خەمۆکی، کە لە توێژینەوەکەی دەریاچەی تاهۆشدا ئاماژەی پێکراوە کە چالاکییە ئاوییەکان دڵەڕاوکێ کەم دەکەنەوە.

لەم ڕاپۆرتەدا، وشەی "ئاسوودەیی" یان "باشبوونی دەروونی" وەک باشترین هاوتا بۆ "Well-being" بەکارهاتووە، چونکە لە زمانی سۆرانییدا مانایەکی قووڵتر و بەردەوامتر لە "خۆشبەختی" (Happiness) دەبەخشێت.

بەرپرسیارێتی ژینگەیی (Environmental Stewardship) لە فەرهەنگی کوردیدا

یەکێک لە دۆزینەوە هەرە گرنگەکانی توێژینەوەکە ئەوەیە کە سەرسامی دەبێتە هۆی زیادبوونی ٢٠ لەسەدی "Environmental Stewardship". ئەم زاراوەیە لە زمانی کوردیدا هێشتا وەک چەمکێکی ئەکادیمی جێگیر نەبووە. وەرگێڕانی وەک "سەرپەرشتیی ژینگەیی" یان "دڵسۆزیی ژینگەیی" بۆی پێشنیار کراوە.

ڕەهەندی پەروەردەیی و داهاتوو

لە زمانی سۆرانییدا، "دڵسۆزی" (Stewardship) مانایەکی ئەخلاقی و ئاینیی هەیە کە واتای پاراستنی شتێک وەک ئەمانەت دەگەیەنێت. ئەمە دەتوانێت کاریگەرییەکی زۆری هەبێت لەسەر کۆمەڵگەی کوردی ئەگەر لە پەروەردەی منداڵاندا بەکاربهێنرێت. گەورەساڵەکان دەتوانن هەوڵ بدەن مناڵەکانیان فێری ئەو دڵسۆزییە بکەن لە ڕێگەی سەرسامییەوە.

خشتەی خوارەوە گوزارشت لەو بەهایانە دەکات کە سەرسامی لە مرۆڤدا پەرەیان پێ دەدات:

بەهای گەشەکردوو	کاریگەری لەسەر ڕەفتار	سەرچاوەی ئیلهام
بچووکبوونەوەی خود (Small Self)	کەمبوونەوەی خۆپەرستی	مەزنیی سروشت
پەیوەندیی کۆمەڵایەتی	زیادبوونی هاوکاری و بەزەیی	ساتە هاوبەشەکان
بەرپرسیارێتی ژینگەیی	پاراستنی سەرچاوە سروشتییەکان	ئەزموونی ڕاستەوخۆ
هۆشیاریی گەردوونی	تێگەیشتن لە شوێنی مرۆڤ لە جیهان	ئەستێرەکان و ئاسمان

شیکردنەوەی دەروونناسیی گۆڕانی سەرنج (Shifting Attention Outward)

پۆڵ پیف دەڵێت کە سەرسامی سەرنجمان لە "خۆمان"ەوە دەگۆڕێت بۆ "دەرەوە". لە دەروونناسیی کوردیدا، ئەمە دەکرێت بە "دەرچوون لە قاوغی خود" ناوزەد بکرێت. زۆرجار دڵەڕاوکێ و خەمۆکی بەهۆی زۆربیرکردنەوە لە کێشە کەسییەکان دروست دەبن (Rumination). کاتێک مرۆڤ ڕووبەڕووی دیمەنێکی وەک "چیای هەڵگورد یان شاهۆ" دەبێتەوە، ئەو "بچووکییەی" کە هەستی پێ دەکات، نەک هەر نەرێنی نییە، بەڵکو ئازادکەرە.

ئەم پرۆسەیە لە زمانی سۆرانییدا دەکرێت بەم شێوەیە وەسف بکرێت: ١. دابڕان: دابڕانی کاتی لە کێشە ڕۆژانەییەکان. ٢. تێڕامان: تێگەیشتن لەوەی کە مرۆڤ بەشێکە لە سیستمێکی زۆر گەورەتر. ٣. ئاشتبوونەوە: ئاشتبوونەوە لەگەڵ خود و دەوروبەر.

دەرەنجام و ڕاسپاردەکان

١. دەکرێت لە ناوچە شاخاوییەکانی کوردستان (وەک هەورامان، قەندیل و پیرەمەگرون) توێژینەوەی هاوشێوە ئەنجام بدرێت بۆ سەلماندنی کاریگەریی ئەو شوێنانە لەسەر کەمکردنەوەی سترێسی هاووڵاتیان.

٢. بایەخدان بە "سەرسامی" لە پەروەردەدا: پێویستە لە پرۆگرامەکانی خوێندن و پەروەردەدا گەشتی مەیدانی بۆ ناو سروشت تەنیا وەک کات بەسەربردن نەبینرێت، بەڵکو وەک "ژەمێکی دەروونی" بۆ زیادبوونی خۆشبەختی و دڵسۆزیی ژینگەیی مامەڵەی لەگەڵ بکرێت.

٣. ستانداردکردنی زاراوەسازی: پێویستە ئەکادیمیای کوردی و ناوەندە زانستییەکان کار بکەن لەسەر جێگیرکردنی هاوتا سۆرانییەکان بۆ چەمکەکانی وەک Subjective Well-being و Environmental Stewardship بۆ ئەوەی لە توێژینەوەکانی داهاتوودا یەکگرتوویی هەبێت.

لە کۆتاییدا، وەک چۆن بێکت وتی : سەرسامی دەرگایەک بەرەو داهاتوویەکی خۆشتر و ژینگەیەکی پارێزراوتر دەکاتەوە. و بە تایبەتیش چوونکە ژینگە پارێزی جێگای لە ناو کۆمەڵگای کوردیدا دیارە، دەبێ حەول بدەین بۆ گواستنەوەی ئەم پەیامە زانستییە.